donderdag 12 september 2013

Het verhaal van 12 september

12 september is de dag dat de Grieken ruim 2.500 jaar geleden een enorme Perzische overmacht in een veldslag versloegen. Het verhaal van de boodschapper die het bericht van de overwinning naar Athene bracht is legendarisch. Het verhaal  - of het nou waar is of niet - vormde eind 19e eeuw de inspiratiebron voor het organiseren van de eerste Marathon-hardloopwedstrijd. Een mooi verhaal voor in de kinderboekenweek dus, die dit jaar 'Sport en Spel' als thema heeft. Ik dook de klassieke geschiedenis in.

De Grieken en de Perzen
In de vijfde eeuw voor Christus leven de Grieken in vrede en vrijheid in hun democratisch bestuurde steden. In het oosten pakken zich echter donkere wolken samen: het rijk van de Perzische koning Darius breidt zich in rap tempo uit. Het Perzische leger heeft de naam onoverwinnelijk te zijn. De inwoners van Athene weten dat Darius op een dag ook zal proberen hun stad bij zijn rijk in te lijven. De vraag is alleen wanneer en waar. Zal hij het wagen om met zijn vloot naar Athene te varen of zal hij een andere plek kiezen om aan land te komen?

De Perzen landen in Marathon
Begin september 490 v. Chr. is het zover. Een vloot van honderden schepen verschijnt aan de horizon bij de vlakte van Marathon, ruim 30 kilometer ten oosten van Athene. De overmacht is enorm. De Perzen beschikken over een macht van minstens 100.000 soldaten. Het duurt dágen voordat die allemaal aan land zijn.  De Atheners krijgen met moeite 10.000 bij elkaar en gaan ook op weg naar de vlakte van Marathon om daar  hun kamp op te zetten. Maar zonder hulptroepen zullen ze de komende strijd nooit winnen. Ze moeten hun bondgenoot Sparta om hulp vragen, anders zijn ze verloren.

Haal de Spartanen!
Een boodschapper gaat op weg naar Sparta. Zijn naam is Pheidippides. Hij staat erom bekend dat hij een hele dag aan één stuk door kan rennen. En dat is nodig, want Sparta ligt meer dan 200km van Athene. Binnen twee dagen bereikt Pheidippides Sparta. Uitgeput brengt hij de boodschap over, maar het antwoord van de Spartanen is teleurstellend. Ze willen graag hun troepen naar Marathon sturen, maar dat kan pas over zes dagen, wanneer hun religieuze ceremonie is afgelopen. Somber begint Pheidippides aan de terugreis, om het slechte nieuws aan de Atheense bevelhebbers in de vlakte van Marathon over te brengen.

De god Pan
Wanneer Pheidippides bovenop de berg komt, die Athene van de vlakte van Marathon scheidt, hoort hij zijn naam roepen. Wanneer hij opkijkt ziet hij een vreemde verschijning, half man, half bok. Het is de god Pan. "Ik heb de Atheners altijd geholpen," zegt hij, "en zal dat ook blijven doen. Maar dan moeten jullie me niet vergeten en beloven vaker aan mij te offeren." Pheidippides belooft dat hij deze boodschap zal doorgeven en loopt door naar de vlakte.

Een wonderlijke overwinning
Als Pheidippides in het Atheense kamp arriveert, treft hij de bevelhebbers in een jubelstemming aan: de Grieken hebben de Perzen op miraculeuze wijze verslagen! Is de overwinning het resultaat van  slimme taktiek of heeft de god Pan een handje geholpen? Feit is dat de Perzen in pan-iek er vandoor zijn gegaan. Het legendarische Perzische leger is verslagen en Athene is weer veilig. De Spartanen kunnen een paar dagen later onverichterzake omkeren, maar zijn desondanks net zo blij met de overwinning.

De laatste boodschap
Nadat Pheidippides heeft gerust, gaat hij met een nieuwe opdracht op pad. Deze keer mag hij de glorieuze Griekse overwinning gaan melden bij het bestuur van de stad Athene. Het wordt zijn laatste boodschap. De tocht van Marathon naar Athene is nét teveel voor de inmiddels oververmoeide Pheidippides. Wanneer hij Athene binnenstrompelt, kan hij nog net het woord "Nikè!" ("Gewonnen!") uitbrengen en zakt vervolgens in elkaar. Pheidippides is dood.

De marathonloop
In de 19e eeuw herleeft in Europa de interesse voor de klassieke oudheid. Het verhaal van Pheidippides wordt onder andere herschreven door de Engelse dichter Robert Browning.
Een ander die geïnteresseerd is in de Griekse oudheid is de Franse baron De Coubertin. Hij organiseert in 1896 de eerste moderne Olympische Spelen in Athene. Wanneer het verhaal van Pheidippides hem ter ore komt, bedenkt hij dat een hardloopwedstrijd van Marathon naar Athene,  ter ere van deze legendarische hardloper, een spectaculair slotstuk kan zijn voor zijn spelen. En daarmee is de sindsdien populaire 'marathon' geboren.

Feit of fabel?
Het verhaal van Pheidippides is prachtig, maar waarschijnlijk klopt het niet. De Griekse geschiedschrijver Herodotos maakt inderdaad melding van een bode met de naam Philipides (later verbasterd tot Pheidippides) die van Athene naar Sparta liep om hulp te vragen. Dat is op zich al een bijna onmenselijke prestatie, maar niet onmogelijk: in 1982 heeft men voor het eerst geprobeerd dit na te doen en sindsdien is er een jaarlijkse hardloopwedstrijd van 246 km, de 'spartathlon'.
Herodotos vertelt echter niet dat Pheidippides ook de boodschap van de overwinning naar Athene bracht. Dit verhaal komt uit latere bronnen en de twee boodschappers zijn in de loop der jaren één geworden.

Voorstelling Olympia en Marathon
Desondanks blijft het een mooi verhaal. Het is één van de drie verhalen die ik verzamelde voor een vertelvoorstelling voor de komende kinderboekenweek. De andere twee verhalen gaan over de oorsprong van de klassieke Olympische Spelen en over de eerste moderne marathon tijdens de Olympische Spelen van 1896. Deze voorstelling met de titel "Olympia en Marathon" is geschikt voor iedereen vanaf een jaar of 9, die benieuwd is naar de geschiedenis van twee spectaculaire sportevenementen.
Meer weten of boeken? Bel of mail me gerust voor informatie! info[at]babboes.nl / 06-81436200

Standbeeld van bezwijkende  Pheidippides - Jean-Pierre Cotot, 1834