woensdag 26 juni 2013

F(e)EST voor jonge vertellers

Afgelopen week was ik voor mijn werk in Rome. Niet dat mijn vertelcarrière plots zo'n vlucht heeft genomen dat ik word gevraagd voor optredens in Italië: ik vertegenwoordigde in Rome de Stichting Vertellen op het congres van de Federation for European Storytelling, kortweg FEST. *) Mijn doel was om contacten te leggen voor Wereldverteldag (waarvoor ik me al een paar jaar vrijwillig inzet), maar daarnaast deed ik ook veel inspiratie op voor het vertellen met kinderen en jongeren. Hieronder zal ik een paar van de interessantste initiatieven beschrijven.

Eerst: wat is FEST?
FEST is een non-profit organisatie, een netwerk om het vertellen in Europa te professionaliseren. Het richt zich niet op (individuele) vertellers, maar op organisaties die zich bezig houden met vertellen, op allerlei vlak: van educatie tot podiumkunst, van gezondheidszorg tot toerisme.  De belangrijkste activiteit van FEST is een jaarlijks congres met lezingen, workshops en brainstormsessies. Van elkaars ervaringen kun je immers leren. Onderwerpen die dit jaar op de agenda stonden waren onder andere: promotie van vertellen, opleiden van vertellers en Europese subsidies.

Opleiden tot vertellers
Eén van de deelsessies in Rome was "Training young storytellers". Al gauw bleek dat de titel tot verwarring leidde: ongeveer de helft van de deelnemers verwachtte een discussie over de begeleiding van jong talent dat zich wil ontwikkelen tot professioneel verteller. De andere helft van de aanwezigen was juist geïnteresseerd in de combinatie van vertellen en onderwijs.
Het lijken twee verschillende onderwerpen, maar naar mijn mening hebben ze alles met elkaar te maken. Wanneer kinderen en jongeren in hun schoolloopbaan geen kennis gemaakt hebben met de kunst van vertellen, is het niet waarschijnlijk dat ze als jongvolwassene ineens de ambitie krijgen om professioneel verteller te worden.

Doorgaande lijn
Het is dus belangrijk dat je voor alle leeftijden iets te bieden hebt, wanneer je het vertellen in de betekenis van 'mondelinge overlevering' levend wilt houden. Vergelijk het met andere vormen van kunsteducatie: van alle kinderen die van jongs af bekend zijn met verschillende vormen van muziek, drama of tekenen, kiezen velen dit later als hobby en maken sommigen er hun beroep van.
Onderstaande projecten werden tijdens het FEST congres gepresenteerd en passen in zo'n doorgaande lijn van kleuter tot (jonge) volwassene.

Tijd om te vertellen
Vertellen kost tijd. Je moet er even voor gaan zitten om je mee te laten voeren in een verhaal en het hier en nu even te vergeten. In Berlijn neemt men die tijd sinds het schooljaar 2008/2009, voor het project Erzählzeit ("Verteltijd"). Doel is om door middel van het vertellen van (traditionele) verhalen het taalonderwijs een creatieve impuls te geven. Gewerkt wordt met het principe 'vertellen - luisteren - doorvertellen'. Professioneel vertellers zijn een heel schooljaar lang wekelijks aanwezig op een school en vertellen sprookjes en mythen uit verschillende culturen. Er wordt gewerkt aan luisterhouding en kinderen worden uitgedaagd het gehoorde na te vertellen. Ze gaan ook zelf verhalen verzinnen en vertellen voor publiek. Waar mogelijk wordt gewerkt met verhalen uit de landen van herkomst van leerlingen, zodat kinderen elkaars cultuur beter leren kennen. In de afgelopen vijf jaar hebben al tientallen kleuterscholen, basisscholen en scholen voor voortgezet onderwijs succesvol meegedaan. Een indrukwekkend resultaat!

Geef het door!
"Doorvertellen" is een essentieel deel van de verteltraditie. Verhalen blijven leven doordat luisteraars ze weer doorvertellen aan een ander. Op die manier gaf men vroeger kennis aan elkaar door.  De titel "Pass it on" (geef het door) voor een handleiding om vertellen te oefenen met jongeren, is daarom bijzonder treffend. Het boekje is gratis (!) voor leerkrachten, jongerenwerkers en bibliotheken en bevat tientallen werkvormen die worden gebruikt door professioneel vertellers die werken met jongeren.
Veel van de werkvormen zijn afkomstig van verteltrainingen in het kader van de Young Storyteller of the Year, een jaarlijkse vertelwedstijd voor jongeren van 15-26 jaar, die al sinds 2004 in Engeland plaatsvindt. De trainingen zijn een naschoolse activiteit waar jongeren vrijwillig aan mee doen, in groepen van vijf tot tien personen onder leiding van twee trainers. Organisator Graham Langley benadrukte het belang van een bevlogen docent die fungeert als contactpersoon en die vinger aan de pols houdt bij leerlingen die meedoen met het project.

Vertelclubs
Stel je bent een jaar of 16, hebt een verteltraining gevolgd en meegedaan aan Young Storyteller of the Year en denkt: "Wauw, vertellen is leuk, dat wil ik wel vaker doen!" Dan zijn er helaas niet veel mogelijkheden. Vertelprojecten voor jongeren zijn allemaal van beperkte duur en er zijn geen structurele vervolgactiviteiten. Dat is in Nederland zo en ook in de andere Europese landen.
De Scottish Storytelling Centre wil dit veranderen en overweegt de vorming van een soort Storytelling Clubs, waarin jongeren onder begeleiding kunnen blijven oefenen en elkaar feedback kunnen geven. Het idee is nog in een pril stadium, maar het spreekt mij erg aan.  Voor iedere hobby zijn er clubs: sportverenigingen, muziekverenigingen, toneelclubs, enzovoort. Dus waarom niet ook voor vertellen?

Melk, koekjes, soep en verhalen
Je leert vertellen door het zelf te doen, maar ook door het bekijken van voorstellingen van anderen. Het gemiddelde publiek bij een vertelvoorstelling is echter behoorlijk grijs. Het aantrekken van jongeren is een terugkerend gespreksonderwerp bij FEST. Toch zijn er ook succesvolle initiatieven, zoals Milk and Cookies in Dublin: een maandelijks evenement met traditionele verhalen, waargebeurde verhalen, geschreven verhalen en wat men verder nog aan het publiek kwijt wil. De toegang is gratis, er wordt geen alcohol geschonken (vandaar de 'milk' in de naam) en er zijn zelfgemaakte koekjes! De zaal zit iedere keer vol, met oud én jong.
Je hoeft overigens niet per se naar Ierland om zoiets mee te maken: Mezrab in Amsterdam is heel vergelijkbaar en organiseert drie keer per maand een vertelavond, met huisgemaakte Iraanse maaltijdsoep. De formule "storytelling + food" staat kennelijk garant voor succes bij een jonger publiek.

Conclusie
Er zijn veel mooie en succesvolle projecten om vertellen onder de aandacht te brengen bij een jong publiek. Maar het zijn tot nu toe voornamelijk tijdelijke en lokale activiteiten. In mijn ideaalbeeld is vertellen een onderdeel van het onderwijscurriculum van kleuterschool tot universiteit, omdat het bijdraagt aan taalvaardigheid, sociaal-emotionele ontwikkeling en cultureel bewustzijn. Maar vooral omdat het zo mooi is. Of zoals een collega in Rome het zei:
"Children don't care about traditions. They just want good stories."
Paola Balbi vertelt een verhaal bij de Tombe van Priscilla in Rome

*) In dit artikel beperk ik me tot mijn persoonlijke ervaringen en interesse. Via de Stichting Vertellen zal ook een officieel verslag verspreid worden van de hele conferentie, met bijdragen van mij en van Gottfrid van Eck, de andere gedelegeerde namens de stichting.