dinsdag 28 februari 2012

Magie met plaatjes

Kinderen van tegenwoordig kunnen zich niet meer concentreren, zeggen ze. Mijn ervaring is gelukkig anders. Ik vertel regelmatig een verhaal van een half uur of langer aan kinderen in de basisschoolleeftijd, waarbij ze van begin tot eind ademloos luisteren.

Natuurlijk zijn er 'truukjes' die ik inzet om de concentratie vast te houden: meedoen met het verhaal door bewegen, een liedje zingen of een voorwerp dat ze mogen bekijken of - liever nog - betasten en, een heel enkele keer, afbeeldingen.

Verbeelden versus beelden
In het algemeen ben ik huiverig voor het gebruik van afbeeldingen bij het vertellen. De kunst van het vertellen is juist om het beeld bij de luisteraar in zijn hoofd tevoorschijn te toveren. Dat doe je met woorden, gebaren, een blik, een stilte... Wanneer je daarnaast plaatjes bij het verhaal gebruikt, kunnen die botsen met het beeld dat de luisteraar al heeft, wat verwarrend werkt en ten koste gaat van de concentratie.
Maar er zijn ook vormen van vertellen waarbij woord en beeld hand in hand gaan en juist zorgen voor extra "focus" van het publiek.

Kamishibai
Eén van die vormen van vertellen met beelden is kamishibai, het Japanse vertelkastje, waarover ik al eerder schreef op dit blog. In het afgelopen jaar heb ik het vertelkastje een aantal keer in zeer verschillende situaties gebruikt en iedere keer verbaas ik me weer over de intense concentratie van de luisteraars, of het nou kleuters zijn of volwassenen (ja, die ook!) Op de een of andere manier focust dat kastje alle aandacht: dáár gebeurt het.

Ik noem het bij kinderen wel eens het "tv-kastje, waarin we een verhaal met plaatjes gaan kijken". De aandacht die ze ervoor hebben is inderdaad vergelijkbaar met een echte televisie of een computerscherm: ze vergeten alles om zich heen.

Kamishibai Performer In Japan
Traditionele Japanse kamishibai verteller

Toverlantaarn
Afgelopen weekend maakte ik kennis met een minstens zo magisch middel om een verhaal van beelden te voorzien: de toverlantaarn. In de Verhalenboot in Zwolle vertoonde Ab Vissers met zijn lantaarn ca. 100 jaar oude, op glas geschilderde illustraties en vertelde de bijbehorende sprookjes van Grimm. Het heeft een bijzondere sfeer: terwijl je naar de lichtbeelden voor je kijkt, klinkt uit het duister achter je de stem van de verteller. (Na de pauze was er ook nog een prachtige voorstelling in een eveneens antiek papieren theater, maar dat is een ander verhaal).

Toverlantaarn of Lanterna Magica klinkt wel heel chique, maar eigenlijk is het gewoon een antieke dia-projector of beamer, aldus de heer Vissers. De toverlantaarn was vooral populair aan het eind van de 19e eeuw en is tot na de Tweede Wereldoorlog gebruikt voor educatieve doeleinden. Hij werd bijvoorbeeld gebruikt voor biologie of geschiedenis, maar ook voor het vertellen van sprookjes en andere verhalen.

Paul Sandby - The Laterna Magica - WGA20731
Voorstelling met de Lanterna Magica, ± 1760

Sprookjesdia's
En ineens moest ik denken aan zo'n 10 jaar geleden, toen ik zelf nog als leerkracht voor een groep kleuters stond en ik één of twee keer per jaar de diaprojector uit het magazijn tevoorschijn haalde. De verwondering op die gezichten als er plaatjes op de witte muur verschenen! Ademloos werd er dan gekeken en geluisterd. (Je begrijpt, dit was nog voor de intrede van het digibord.)

Ik vraag me af of het in het onderwijs nog wel eens gebeurd, vertellen bij lichtbeelden. Op die school in ieder geval niet, want bij een verhuizing heb ik niet kunnen voorkomen dat de projector bij het grof vuil terechtkwam, evenals de bakken vol dia's. Tientallen series over de natuur, de seizoenen én bekende sprookjes zijn voorgoed verdwenen.

Terug van weggeweest
Namijmerend over de verloren schatten, bedenk ik ineens dat wij vast niet de enige school waren met die diaseries en misschien zijn anderen wijzer geweest? Even googelen stelt me gerust: er is inderdaad een school die al haar dia's heeft gescand en nu als powerpoint voor download aanbiedt. Gratis en voor niets.

Wat kun je daar nou mee? Natuurlijk zijn het niet de hippe, kleurige, plaatjes zoals we die tegenwoordig gewend zijn. Maar ik vind de wat vale, oude kleuren juist wel een zekere charme hebben, die past bij het "ouderwets" vertellen van verhalen. Een aantal verhalen is al ingesproken bij de dia's, maar dat vind ik persoonlijk toch minder sfeervol dan live vertellen.

Tip voor een betoverende activiteit
Ook als je geen ervaren verteller bent, geven de plaatjes voldoende steun om het verhaal uit het hoofd te vertellen. Een flink aantal van de beschikbare sprookjes is bekend (Roodkapje, Hans en Grietje, Sneeuwwitje). Mocht je toch je geheugen willen opfrissen, dan kun je de meeste sprookjes vinden op de Grimm-website. Veel voorbereiding is er niet nodig.

Dus, gordijnen dicht, computer of digibord aan en vertellen maar! Dat is weer eens wat anders dan een digitaal prentenboek. Beetje oubollig misschien, maar ik weet zeker dat de kinderen zullen genieten.


Pukkel en Sukkel - drie diaverhalen (geen Grimm!) te vinden onder deze link