dinsdag 28 februari 2012

Magie met plaatjes

Kinderen van tegenwoordig kunnen zich niet meer concentreren, zeggen ze. Mijn ervaring is gelukkig anders. Ik vertel regelmatig een verhaal van een half uur of langer aan kinderen in de basisschoolleeftijd, waarbij ze van begin tot eind ademloos luisteren.

Natuurlijk zijn er 'truukjes' die ik inzet om de concentratie vast te houden: meedoen met het verhaal door bewegen, een liedje zingen of een voorwerp dat ze mogen bekijken of - liever nog - betasten en, een heel enkele keer, afbeeldingen.

Verbeelden versus beelden
In het algemeen ben ik huiverig voor het gebruik van afbeeldingen bij het vertellen. De kunst van het vertellen is juist om het beeld bij de luisteraar in zijn hoofd tevoorschijn te toveren. Dat doe je met woorden, gebaren, een blik, een stilte... Wanneer je daarnaast plaatjes bij het verhaal gebruikt, kunnen die botsen met het beeld dat de luisteraar al heeft, wat verwarrend werkt en ten koste gaat van de concentratie.
Maar er zijn ook vormen van vertellen waarbij woord en beeld hand in hand gaan en juist zorgen voor extra "focus" van het publiek.

Kamishibai
Eén van die vormen van vertellen met beelden is kamishibai, het Japanse vertelkastje, waarover ik al eerder schreef op dit blog. In het afgelopen jaar heb ik het vertelkastje een aantal keer in zeer verschillende situaties gebruikt en iedere keer verbaas ik me weer over de intense concentratie van de luisteraars, of het nou kleuters zijn of volwassenen (ja, die ook!) Op de een of andere manier focust dat kastje alle aandacht: dáár gebeurt het.

Ik noem het bij kinderen wel eens het "tv-kastje, waarin we een verhaal met plaatjes gaan kijken". De aandacht die ze ervoor hebben is inderdaad vergelijkbaar met een echte televisie of een computerscherm: ze vergeten alles om zich heen.

Kamishibai Performer In Japan
Traditionele Japanse kamishibai verteller

Toverlantaarn
Afgelopen weekend maakte ik kennis met een minstens zo magisch middel om een verhaal van beelden te voorzien: de toverlantaarn. In de Verhalenboot in Zwolle vertoonde Ab Vissers met zijn lantaarn ca. 100 jaar oude, op glas geschilderde illustraties en vertelde de bijbehorende sprookjes van Grimm. Het heeft een bijzondere sfeer: terwijl je naar de lichtbeelden voor je kijkt, klinkt uit het duister achter je de stem van de verteller. (Na de pauze was er ook nog een prachtige voorstelling in een eveneens antiek papieren theater, maar dat is een ander verhaal).

Toverlantaarn of Lanterna Magica klinkt wel heel chique, maar eigenlijk is het gewoon een antieke dia-projector of beamer, aldus de heer Vissers. De toverlantaarn was vooral populair aan het eind van de 19e eeuw en is tot na de Tweede Wereldoorlog gebruikt voor educatieve doeleinden. Hij werd bijvoorbeeld gebruikt voor biologie of geschiedenis, maar ook voor het vertellen van sprookjes en andere verhalen.

Paul Sandby - The Laterna Magica - WGA20731
Voorstelling met de Lanterna Magica, ± 1760

Sprookjesdia's
En ineens moest ik denken aan zo'n 10 jaar geleden, toen ik zelf nog als leerkracht voor een groep kleuters stond en ik één of twee keer per jaar de diaprojector uit het magazijn tevoorschijn haalde. De verwondering op die gezichten als er plaatjes op de witte muur verschenen! Ademloos werd er dan gekeken en geluisterd. (Je begrijpt, dit was nog voor de intrede van het digibord.)

Ik vraag me af of het in het onderwijs nog wel eens gebeurd, vertellen bij lichtbeelden. Op die school in ieder geval niet, want bij een verhuizing heb ik niet kunnen voorkomen dat de projector bij het grof vuil terechtkwam, evenals de bakken vol dia's. Tientallen series over de natuur, de seizoenen én bekende sprookjes zijn voorgoed verdwenen.

Terug van weggeweest
Namijmerend over de verloren schatten, bedenk ik ineens dat wij vast niet de enige school waren met die diaseries en misschien zijn anderen wijzer geweest? Even googelen stelt me gerust: er is inderdaad een school die al haar dia's heeft gescand en nu als powerpoint voor download aanbiedt. Gratis en voor niets.

Wat kun je daar nou mee? Natuurlijk zijn het niet de hippe, kleurige, plaatjes zoals we die tegenwoordig gewend zijn. Maar ik vind de wat vale, oude kleuren juist wel een zekere charme hebben, die past bij het "ouderwets" vertellen van verhalen. Een aantal verhalen is al ingesproken bij de dia's, maar dat vind ik persoonlijk toch minder sfeervol dan live vertellen.

Tip voor een betoverende activiteit
Ook als je geen ervaren verteller bent, geven de plaatjes voldoende steun om het verhaal uit het hoofd te vertellen. Een flink aantal van de beschikbare sprookjes is bekend (Roodkapje, Hans en Grietje, Sneeuwwitje). Mocht je toch je geheugen willen opfrissen, dan kun je de meeste sprookjes vinden op de Grimm-website. Veel voorbereiding is er niet nodig.

Dus, gordijnen dicht, computer of digibord aan en vertellen maar! Dat is weer eens wat anders dan een digitaal prentenboek. Beetje oubollig misschien, maar ik weet zeker dat de kinderen zullen genieten.


Pukkel en Sukkel - drie diaverhalen (geen Grimm!) te vinden onder deze link

vrijdag 3 februari 2012

Muzikaal sneeuwverhaal - winteraanbieding!

Onlangs sprak ik met een collega-verteller over de combinatie van muziek en vertellen. Het schijnt dat er puristen zijn (onder de vertellers) die vinden dat je die twee niet moet combineren, maar daar ben ik het absoluut niet mee eens. Zeker bij het publiek waar ik het meest aan vertel - kinderen tot een jaar of 8 - kan muziek een vertelling enorm verrijken.
Jonge kinderen hebben geen lange spanningsboog en een half uur of langer luisteren naar een verhaal is gewoon teveel gevraagd. Muziek vraagt een "ander soort" luisterhouding en de afwisseling van muziek en verteller maakt het makkelijker om het wat langer vol te houden. Daarnaast biedt muziek meestal mogelijkheden tot interactie, meezingen of meebewegen, wat de betrokkenheid ook weer ten goede komt.

Helaas ben ik zelf geen muzikant. Of nauwelijks. Toen ik zelf nog voor de klas stond speelde ik wel eens gitaar, maar meer dan een handvol accoorden ken ik niet: net genoeg om de meeste kleuterdeuntjes te begeleiden. Sinds ik ben begonnen met vertellen, staat de gitaar echter te verstoffen in een hoekje.
Tot begin deze week. Terwijl ik een verhaal over sneeuw aan het voorbereiden was voor een kleutergroep, besloot ik ineens om het geluid van mijn gitaar te gebruiken om de eerste dwarrelende vlokjes uit te beelden. En van het een kwam het ander: inmiddels heb ik het verhaal verteld en daarnaast gezongen en gitaar gespeeld. Een hele overwinning voor mezelf.

Het idee van de gitaar kwam niet helemaal uit de lucht vallen. In november volgde ik via de Vertelacademie een workshop "Vertellen en Muziek", verzorgd door muzikante Helga Huisjes. Het was een bijzonder inspirerende dag. Veel van de deelnemers vonden - net als ik - zichzelf niet echt muzikaal en vonden dat eigenlijk wel jammer. We hebben vooral letterlijk "gespeeld" met klanken als begeleiding en achtergrondgeluid bij het vertellen, zonder "echte" muziek te maken. Het was een verademing. De zin die me het meest bijgebleven is van die dag: "als het goed voelt, kun je ervan uitgaan dat het ook goed klinkt".

Toevallig was ik in die periode ook bezig met de voorbereiding van de voorstelling "Mama Kwijt", samen met harpiste Judith Jamin. Eén van de repeterende onderdelen in de voorstelling is een liedje dat we samen zingen en dat de kinderen mee kunnen zingen. Dat was spannend, want ik vind mezelf niet alleen "geen muzikant" maar ook "geen zanger". Met wat tips van Judith en de bovenstaande gedachte "als het goed voelt..." heb ik me daar overheen gezet en afgelopen zondag was de uitvoering. En het ging goed. Ik heb genoten en afgaande op de reacties het publiek ook. Een mevrouw vroeg me zelfs of ik dat vaker deed, zingen tijdens het vertellen. Huh? Ging het zó goed?

Enfin, deze ervaring en het spelen met geluid in november gaven me de moed om de gitaar eens af te stoffen. Ik vertel het verhaal van Mijnheer Eekhoorn die dit jaar geen winterslaap houdt, omdat hij wel eens wil zien hoe sneeuw er uitziet (gebaseerd op het prentenboek van Sebastian Meschenmoser). Verschillende liedjes zijn onderdeel van het verhaal en kinderen worden uitgenodigd om mee te bewegen en mee te zingen. Aan het eind komt eindelijk de sneeuw: zachte tingeltjes op de hoge snaar van mijn gitaar. Bij de eerste uitvoering verraste het me dat de kinderen dit gelijk begrepen: ik hoefde het niet eens te zeggen dat het een sneeuwvlok was! Dat zijn magische momenten.

De komende weken mag ik hetzelfde verhaal nog een paar keer opvoeren voor dezelfde opdrachtgever, maar ik vind het zo leuk dat ik het graag deel met anderen. Daarom een speciale winteraanbieding, voor peuter- en kleutergroepen in Amersfoort en omstreken:

Vertelvoorstelling
"Wachten op Sneeuw"
voor slechts € 65,= *)

Voor wie van een goed verteld verhaal houdt en het niet uitmaakt als er af en toe een een toontje misgaat.
Boek nu of bel voor meer informatie: info[at]babboes.nl
of 06 - 814 62 00


Bron foto: Wikimedia Commons

*) Voorwaarden voor deze aanbieding:
  • optreden voor een groep van maximaal 30 kinderen
  • prijs is inclusief 19% BTW
  • buiten Amersfoort worden reiskosten berekend van €0,50 per km
  • geldig t/m 29 februari 2012, maar m.u.v. 18 - 21 februari